Ses Bilgisi Konu Anlatımı Pdf

Ses Bilgisi Konu Anlatımı Pdf
A+
A-
08.12.2021
183

Ses Bilgisi Konu Anlatımı ve Ses Bilgisi Konu Anlatımı Pdf dosyasını aşağıdaki linkten indirebilirsiniz. Ses Bilgisi Çalışma Kağıdı pdf dosyası linki de aşağıdadır. Ses Bilgisi tyt, ses bilgisi lgs, ses bilgisi çalışma kağıdı, ses bilgisi test

Ses Bilgisi Konu Anlatımı Pdf

SES BİLGİSİ KONU ANLATIMI

Türkçede sekizi ünlü (sesli), yirmi biri ünsüz (sessiz) 29 harf vardır.

  • Türkçede a, ı, o, u, e, i, ö, ü olmak üzere sekiz ünlü vardır: Bunlardan a, ı, o, u kalın ünlüleri; e, i, ö, ü ise ince ünlüleri oluşturur.
  • Türkçede bulunan 21 ünsüzden f, s, t, k, ç, ş, h, p sert ünsüzleri; b, c, d, g, ğ, j, I, m, n, r, v, y, z ise yumuşak ünsüzleri oluşturur.

SES UYUMLARI

1.BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU ( Kalınlık – İncelik Uyumu)

Bir sözcüğün Türkçe olup olmadığını anlamak için büyük ve küçük ünlü uyumuna bakmamız gerekiyor. Dilimizde bir sözcük ince (e, i, ö, ü) ünlüyle başlıyorsa yine ince (e, i, ö, ü) bir ünlüyle; kalın ünlüyle (a, ı, o, u) başlıyorsa kalın ünlüyle (a, ı, o, u) devam etmelidir. 

〉 〉 Kalın ve ince kelimeleri büyük ünlü uyumuna uyar. Bu iki kelimeden kuralı rahatlıkla hatırlayabilirsiniz.

  • -yor, ki, -ken, -leyin, -(i)mtırak, -gil ekleri büyük ünlü uyumuna uymaz.

Geliyor, sonraki, yaparken, sabahleyin, mavimtırak, halamgil

  • Bazı sözcükler zamanla değişime uğradığından büyük ünlü uyumuna uymasa da Türkçedir.

Anne (ana), kardeş (karındaş), elma (alma), hangi (kangı), hani (kanı)

  • Birleşik sözcüklerde ünlü uyumu aranmaz. Örnek: devetabanı, hanımeli,…

ÖRNEK SORU 1:

“İnsanlar iyiliklerini ve kötülüklerini kendileri verdiler kendilerine. Onları almadılar, bulmadılar da, gökten de inmedi hiçbiri.”

Bu parçada büyük ünlü uyumuna uymayan kaç sözcük kullanılmıştır?

A) 5 B) 4 C) 3 D) 2 E) 1

Cevap E “insanlar”

ÖRNEK SORU 2:

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde aldığı ekten dolayı büyük ünlü uyumuna uymayan bir sözcük kullanılmıştır?

  • A) Her şeye sözümüz geçse de gönlümüze söz geçmez.
  • B) Güz böyle habersizce nasıl gelir anlamadım.
  • C) Uzun bir hayatı ama kısacık bir öyküsü vardı.
  • D) Sen gelirken aldığım nefes akşamleyin aklımda canlanıyor.
  • E) Gencecik insanlara umut olmak gerekli sürekli yermek ne diye?

Cevap D “akşamleyin

2.KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMU

Türkçe bir sözcükte düz ünlüleri (a, e, ı, i) düz ünlüleryuvarlak ünlüleri (o, ö, u, ü) ya dar-yuvarlak (u, ü) ya da düz- geniş (a, e) takip eder.

Küçük Ünlü Uyumu Konu Anlatımı | Bilgicik.Com

Örnek: elmalık, saygılarımla, çocuklar, sevgili,…

NOT: Türkçede o, ö ünlüleri sadece ilk hecede bulunur. Dolayısıyla “televizyon, radyo, banyo” gibi sözcükler Türkçe değildir.

SES DÜŞMESİ

ÜNLÜ DÜŞMESİ

Bazı sözcükler çekim eki aldıklarında ikinci hecelerindeki ünlüyü düşürür, bu tip ünlü düşmesine orta hece düşmesi de denir.

  • ağız > ağzı
  • akıl > aklı
  • alın > alnı
  • asıl > aslı
  • bağır > bağrı
  • keyif > keyfe
  • böğür > böğrü
  • zihin > zihni

⇒ Kimi sözcükler yapım eki aldıklarında ünlü düşmesine uğrar.

  • ilerle > ileri-le
  • kavruk > kavur-u-k
  • kavşak > kavuş-ak
  • buyruk > buyur-u-k
  • kıvrık > kıvır-ı-k
  • savruk > savur-u-k
  • yumurtlamak > yumurta-la-mak
  • sararmak > sari-ar-mak
  • kararmak > kara-ar-mak

Yardımcı fiillerle kurulan birleşik sözcüklerde de ünlü düşmesi görülebilir. Bu durumda unutmayalım ki ses olayı görüldüğü için bu birleşik fiiller bitişik yazılır.

  • emir+ etmekく emretmek
  • zikir+ etmek く zikretmek
  • kahır+olmak く kahrolmak
  • kayıp+olmak く kaybolmak
  • hamit+ olmakく hamdolmak

⇒ Kimi birleşik sözcüklerde de ünlü düşmesi görülür.

  • Cumartesi > cuma+ ertesi
  • Sütlaç > sütlü + aş
  • Nasıl  > ne + asıl
  • Niçin  > ne + için
  • Bura > bu + ara
  • Şura > şu + ara

Örnek Soru:

Aşağıdaki birleşik sözcüklerin hangisinde ünlü düşmesi yoktur?

A) Kaynana B) Niçin C) Birbiri D) Şıpsevdi E) Cumartesi

Cevap D “kayın-ana, ne-için, biri-biri, cuma-ertesi”

ÜNSÜZ DÜŞMESİ

⇒ Sonunda “k” ünsüzü bulunan kimi sözcükler, “-cik, -cek” eklerini aldığında sondaki “k” sesi düşer. Aşağıdaki sözcükler türetilirken ünsüz düşmesine uğramıştır.

  • büyücek > büyük-cek
  • çabucak > çabuk- cak
  • sıcacık > sıcak-cık
  • ufacık > ufak-cık
  • sağlıcak > sağlık-cak

⇒ Kimi birleşik sözcüklerde de ünsüz düşmesi görülebilir.

  • üst-teğmen > üsteğmen

⇒Bazı isimler fiil yapım eki “-l” sesini alırken sondaki “-k” sesi düşer.

  • küçük > küçülmek
  • alçak > alçalmak
  • yüksek > yükselmek
  • ufak > ufalmak

Örnek Soru:

Aşağıdakilerden hangisinde “-cık,-cik” eki eklendiği sözcükte bir ses olayına neden olmamıştır?

  • A) Şimdi sıcacık bir çorba olsa da içsek.
  • B) Uzun bir hayatı ama kısacık bir öyküsü vardır.
  • C) Arif Bey, çabucak hazırlanıp çıkıyor.
  • D) Tepeden alçalmaya başlayan güneşi izliyoruz.
  • E) Uçağın yükselmesiyle yağmur başladı.

Cevap B

SES TÜREMESİ

1. ÜNLÜ TÜREMESİ

⇒ “-cık, -cik” ekini alan kimi isim soylu sözcüklerde, kökle ekin arasına bir ünlü girer.

  • genç +cik > gencecik
  • bir+ cik > biricik
  • dar +cık > daracık
  • az+ cık > azıcık

⇒ Pekiştirme bildiren sözcüklerde de ünlü türemesi görülebilir:

  • sapasağlam
  • güpegündüz
  • çepeçevre
  • yapayalnız

Örnek Soru:

Aşağıdaki cümlelerin hangi ikisinde ünlü türemesi gerçekleştirmiştir?

  1. Adam, çocuğa “Sapasağlam bir gençsin, çalışsana!” dedi.
  2. Dezenfektanların pek çoğunda alkol oranı yüzde seksendir.
  3. Gencecik insanların umutsuz olmalarına neden olmayalım.
  4. Manevi özellikleri kavramak emeksiz olmuyor.

A) 1-2 B) 1-3 C) 2-4 D) 3-4 E) 2-3

Cevap B (sap-sağlam, genç-cik)

2. ÜNSÜZ TÜREMESİ (Ünsüz İkizleşmesi)

⇒ Bazı birleşik fiillerde ünsüz türemesi görülür.

  • hal + olmak > hallolmak
  • zan + etmek > zannetmek
  • ret + etmek > reddetmek
  • af + etmek > affetmek

⇒ Kaynaştırma harfleri (Koruyucu ünsüz) olan “y, ş. s, n” de ünsüz türemesi olarak değerlendirilir.

Örnek Soru:

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz türemesi vardır?

  • A) İnsan aşılması gereken bir şeydir.
  • B) Hakikate gün ışığında kavuşulur.
  • C) Müziğin sesini duymak istiyorsak dans et.
  • D) Kendini sevmek istiyorsan kendini affetmelisin.
  • E) Yanmayı bilmeyen uçmayı öğrenemez.

Cevap D “affetmelisin”

KAYNAŞTIRMA HARFLERİ

 Türkçede iki ünlü harf yan yana gelmez. Bu nedenle ünlü ile biten bir kelimenin sonuna ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde iki ünlünün arasına “n, s, ş, y” (YaŞaSıN) harflerinden biri getirilir. Bu harflere kaynaştırma harfi veya yardımcı ses; bu olaya ise kaynaşma veya kaynaştırma denir.

  • sinema-y-a
  • su-y-u
  • ne-y-i
  • kasa-n-ın
  • altı-ş-ar
  • pencere-s-i

DÍKKAT :

“idi, imiş, ise, ile” ünlüyle biten sözcüklerle kullanıldıklarında, baştaki “i” ünlüsü düşer ve araya “y” kaynaştırma harfi girer.

  • sevimli i-di >sevimliydi
  • düşünce ile > düşünceyle
  • akıllı i-miş > akıllıymış

Örnek Soru:

“Soru soran adam, bir dakikalığına aptaldır. Soru sormayan adam ise yaşam boyu aptaldır.” der Konfüçyüs.

Bu cümlede kaç tane kaynaştırma harfi kullanışmıştır?

A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 E) 5

Cevap B “dakikalığı-n-a, sorma-y-an”

ÜNSÜZ YUMUŞAMASI (ÜNSÜZ DEĞİŞMESİ)

 Türkçede sert ünsüzlerden “p – ç – t – k” ile biten bir sözcüğe ünlü ile başlayan bir ek getirildiğinde, bu sözcüğün sonundaki ünsüz yumuşayarak “b – c – d – g” ye dönüşür. Bu kurala ünsüz yumuşaması ya da ünsüz değişimi  adı verilir. 

cevap → cevabı
çekiç → çekicin
renk → rengi

DİKKAT:

⇒ Sert ünsüzlerle biten bir özel isme, ünlü ile başlayan bir ek getirildiğinde, sert ünsüz söyleyişte yumuşar ancak özel ismin yazımı değişmez.

  • Sinop’un, Ahmet’e, Nurullah Ataç’a, Ali Canip’in

⇒ Bazı yabancı kökenli sözcüklerde ünsüz yumuşamasi görülmez.

  • Hukuku, bankın, karta, kotu, sanata, parki, serveti…

⇒Kimi sözcükler türetilirken ünsüz yumuşamasına uğrar.

  • Gece (geç-e)
  • Gücenmek (güç-e-n-mek)
  • Ağarmak (ak-ar-mak)

Örnek Soru:

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz yumuşamasına örnek yoktur?

  • A) İhtiyar adam, çayından büyük bir yudum içti.
  • B) Ahırın kapısından içeri girdiği zaman gördü yavruyu.
  • C) Doktorun sözlerini duyan hasta sarardı.
  • D) Trafiği altüst etti ehliyetsiz sürücü.
  • E) Geceleyin bir ses böler uykumu.

Cevap C ( yut-, girdik, trafik, gecenin kökü “geç” tir.

ÜNSÜZ SERTLEŞMESİ (ÜNSÜZ BENZEŞMESÍ)

⇒ Türkçede “f, s, t, k, ç. ş, h, p” sert ünsüzleriyle biten bir sözcüğe “c, d, g” yumuşak ünsüzleriyle başlayan bir ek gelirse ” d, g” sesleri sertleşir ve “ç, t, k” ye dönüşür.

  • sınıf-dan → sınıftan
  • sabah- cı → sabahçı
  • ağladık-ca → ağladıkça
  • bit-gin → bitkin

Örnek Soru:

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz benzeşmesine örnek yoktur?

  • A) Adaletin değirmeni yavaştır fakat tam öğütür.
  • B) Yavaş ve emin adımlarla yürüyene çelme takılamaz.
  • C) Balık ağa girdikten sonra aklı başına gelir.
  • D) Mart’ta yağmaz, Nisan’da dinmezse sabanlar altın olur.
  • E) Sen işten korkma, iş senden korksun.

Cevap B “yavaştır, girdikten, Mart’ta, işten”

N-M DEĞİŞİMİ (N-M BENZEŞMESİ)

⇒ Türkçede “b” kendisinden önce gelen “n” ünsüzünü “m”ye dönüştürür.

  • “tanbur” değil “tambur”
  • “kanbur” değil “kambur”
  • “saklanbaç” değil “saklambaç”
  • “dolanbaç” değil “dolambaç”
  • “anbar” değil “ambar’
  • “canbaz” değil “cambaz”
  • “çarşanba” değil “çarşamba”
  • “cünbüş” değil “cümbüş”
  • “penbe” değil “pembe”
  • “tenbel” değil “tembel”
  • “tonbul” değil “tombul”

NOT: Bu değişim özel isimlerde ve bazı birleşik sözcüklerde olmaz: onbaşı, Safranbolu, İstanbul, sonbahar,…

ÜNLÜ DARALMASI

⇒ Türkçede “a – e” geniş ünlüleri ile biten fillere “-yor” eki getirildiğinde, fiilin sonundaki geniş ünlüler daralarak “ı – i – u – ü” dar ünlülerine dönüşür. Bu kurala ünlü daralması denir.

  • iste-yor > istiyor
  • bekle-yor > bekliyor
  • atla-yor > atlıyor
  • başla-yor > başlıyor

⇒ Zaman eki olan “-yor” ekinin daraltıcı etkisi olumsuzluk eki olan “-ma-/-me-“yi de etkiler.

  • bekleme-yor > beklemiyor
  • atlama-yor > atlamıyor
  • başlama-yor > başlamıyor
  • isteme-yor > istemiyor

⇒ Kaynaştırma harfi olan “- y” harfinin daraltıcı etkisi yazıda sadece bir iki örnekte karşımıza çıkar.

  • diyen > de-y-en
  • yiyen > ye-y-en
  • niye > ne-y-e

Örnek Soru:

Aşağıdaki dizelerin hangisinde hem ünlü düşmesi hem de ünlü daralması vardır?

  • A) Güz böyle nasıl habersizce gelir anlamadım
  • B) Yaşamak, sorsalar, aslında nedir anlamadım
  • C) Niçin bunca eziyet çekilir anlamadım
  • D) Nasıl biter ki sağ oldukça şiir anlamadım
  • E) Ayrılık vaktidir diyorlar, niyedir anlamadım

Cevap E “vakit-vakti, demek-diyor”

ÜNLÜ DEĞİŞİMİ

I. ve II. tekil kişi zamirleri yönelme ekini aldığında bu zamirlerin ünlüleri değişir.

  • ben -e > bana
  • sen -e > sana

ULAMA

⇒ Ünsüzle biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan bir sözcük geldiğinde iki sözcük birbirine bağlanarak okunur.

  • Ünsüzler ünlülerle karşı karşıya.
  • Çarşıdan üç ekmek aldım.
  • Barış Akarsu’yla konser verdi.

⇒ Söyleyişle ilgili bir ses olayıdır.

⇒ Ulama yaparken, sözcükler arasına hiçbir noktalama işareti konulmaz.

  • Uzun, ince bir yoldayım. (“Virgül” olduğu için ulama yoktur.)

Örnek Soru:

Yalnızlık insana çok şey öğretirmiş. Ama sen gitme, ben cahil kalayım. Evet. Belki umudum kalmadı geleceğimden; ama asla pişman değilim geçmişimden. Kelebek misalidir aşk; anlamayana ömrü günlük, anlayana bir ömürlük!

Yukarıdaki metinde kaç yerde ulama yapılabilir?

A) 2 B) 3 C) 4 D) 5 E) 6

Cevap C

Ses Bilgisi Konu Anlatımı Pdf

Ses Bilgisi Çalışma Kağıdı

Ses Bilgisi Test

Yazımı Karıştırılan Kelimeler Tablosu

YORUMLAR

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yukarıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.